Opinie Cees-Jan Pen: Alle hens aan dek in de binnenstad
Cees-Jan Pen, economisch geograaf en lector De Ondernemende Regio aan de Fontys Hogeschool Economie en Communicatie, schreef onderstaand opinieartikel over de effecten van de coronacrisis op de binnensteden. Dit artikel werd op 23 oktober 2020 ook geplaatst in Binnenlands Bestuur.
Binnensteden staan onder druk en wachten op een stevige verbouwing. Dit vraagt lokaal om miljoeninvesteringen en keuzes maken. Een groot deel van de provincies zet voorzichtige stapjes deze verbouwing lokaal in gang te zetten. Positief is dat men hierbij een stuk breder dan retailoplossingen en nadrukkelijk de woningbouw- en verduurzamingsopgave meeneemt.
Het besef dringt door dat de retailmarkt een krimpmarkt is en dat de eerdere ambitie van 25% minder winkels uit de Retailagenda, realistisch is. Er zijn nu daden nodig en investeringen die leiden tot toekomstproof maken van binnensteden als geheel in plaats van op korte termijn redden van winkels, horeca en leisure. De urgentie is er inmiddels ook echt: corona zorgt voor stille binnensteden en toont de kwetsbaarheid van de te grote en eenzijdige dominantie op drukte en omzet van winkels/horeca. De leegstand stijgt – en alhoewel sommige wijkcentra sterk in opkomst zijn, staan de dominante sectoren retail, horeca en leisure aan de vooravond van een forse sanering. Er zijn keuzes nodig om overbewinkeling aan te pakken en er zal wat moeten gebeuren aan het te stenige karakter en te grote dominantie van de auto en asfalt in binnensteden. Tegelijkertijd is er veel vraag naar binnenstedelijk wonen en wordt reeds stevig geïnvesteerd in vergroening en klimaatadaptief maken van centra. Binnensteden blijken immers ware hitte-eilanden. De afgelopen jaren hebben provincies na een trage start, mede door samenwerking binnen de Retailagenda, steeds meer daadkracht getoond om concreet te werken aan en te investeren in de verbouwing naar meer compacte en vitale centra. Wat is het beeld anno 2020?
Provincies pakken hun rol
De afgelopen jaren heeft Binnenlands Bestuur periodiek de stand van zaken opgemaakt waar provincies staan wat betreft de aanpak van meer compacte en vitale centra. Na een erg trage start, waarin de nadruk teveel lag op praten en intenties is er de afgelopen jaren meer en meer daadkracht getoond. Dit heeft er zelfs toe geleid dat provincies in 2019 vol vertrouwen ook het Rijk uitdaagden hun rol te pakken en te investeren in binnensteden en deze te koppelen aan de enorme woningbouwopgave. Opmerkelijk was wel dat daadkracht in met name het noorden en in Zeeland achterbleef, terwijl de krimpende retailmarkt in combinatie met een meer evenwichtige en soms zelfs krimpende woningmarkt, juist om provinciale daadkracht vroeg.
Provincies komen op stoom
Analyse medio 2020 toont aan dat de meeste provincies de daad bij het woord voegen en bijdragen aan de start van de verbouwing van de binnensteden. Dit wordt nadrukkelijk gekoppeld aan alle herstelpakketten in het kader van de coronacrisis. Elke provincie zoekt actief en met urgentie naar passende oplossingen om de samenwerking in centra te stimuleren Inmiddels is in de Tweede Kamer zelfs een motie aangenomen om in het kader van alle Corona steunpakketten, een deel van 100 miljoen te investeren voor de verbouwing van binnensteden. Tevens belandt een deel van de Rijksbijdrage van ruim € 290 mln. in 27 projecten voor de realisatie van ruim 51.000 woningen bij transformatie van de binnensteden Deventer, Enschede, Eindhoven, Helmond en Nijmegen. Nu is het momentum te beginnen met de kostbare verbouwingsoperatie in de binnensteden.
Koppelen woningnood aan verbouwing binnensteden
Naast het instellingen van adviescommissies, regionale afspraken en trainingen, leergangen, experimenten, up tot date krijgen van data, koopstroomonderzoeken, handreikingen en steeds vaker stimuleringssubsidies, schalen de meeste provincies hun repertoire op. Provincies als Gelderland, Overijssel en Noord-Brabant en recent ook Limburg en Drenthe lopen enigszins voorop met integraler denken door het combineren van de woningbouwopgave met een investeringspakket voor binnensteden. Met name de Randstedelijke provincies doen dit meer impliciet door de investeringen te koppelen aan de algehele verduurzamingsopgave. De aanpak van de (woning)bouwopgave is hier onderdeel van. Gelet op de overspannen woningmarkt in de Randstad en de hoge woningprijzen is het ook de vraag of provinciale transformatiefondsen nodig zijn. Woningbouw is hier immers een ‘makkelijke’ oplossing.
Overijssel was met het versnellingsprogramma ‘De Stadsbeweging’ de eerste provincie, waarbij teams werkten aan innovatieve en zeker ook woonoplossingen voor het aantrekkelijker en vitaler maken van hun binnenstad. Dit heeft geleid en leidt tot diverse toekomstscenario’s met huurders, eigenaren en gemeenten voor compactere en vitale binnensteden. Speciale vermelding verdienen de provincies Gelderland, Drenthe en Limburg. Drenthe heeft een eerste investeringspakket van €4,5 miljoen uitgetrokken voor de start van de verbouwing van de zeven grotere Drentse centra. Verwachting is dat dit najaar daar nog extra middelen bijkomen. Het Drentse binnenstadfonds focust expliciet op het compacter maken van de binnensteden en het terugbrengen van het aantal m2 winkeloppervlak om leegstand te verminderen. Gelderland liep met het al langer lopende investeringsprogramma ‘Steengoed benutten’ lange tijd voorop met onder meer de noodzakelijke verbouwing van centra. Nadruk lag vooral in de herstelfase te investeren in transformatie van binnensteden en dorpskernen. Deze lijn wordt doorgetrokken, alleen is nog onduidelijk of er ook substantiële verbouwingsbijdragen komen om centra met spoed aan te pakken, inclusief meer woningen. In Limburg wordt samen met MKB Limburg - mede in relatie tot de krimpagenda - al langere tijd geïnvesteerd in compactere en vitale centra met een duidelijke link naar wonen. Voor de dekking van de uitgaven vanuit dit kader is een bedrag € 25 miljoen beschikbaar . Limburg wil doorpakken met de verbouwing en een nadrukkelijke verbinding leggen met de in te zetten corona-investeringen.
Het is nog onduidelijk in hoeverre Zeeland en Groningen een relatie leggen tussen de noodzakelijke aanpak van binnensteden en de forse geplande investeringspakketten in beide provincies, die voortkomen uit het compensatiepakket voor de afgeblazen Marinierskazerne respectievelijk de aardbevingscompensatie-middelen. In het verleden heeft Groningen losse bijdragen geleverd met betrekking tot de aanpak van de centra Winschoten, Appingedam en Haren, maar een totaalpakket voor alle centra ontbreekt. Pas in 2021 wordt duidelijk of huidige Friese retailaanpak wordt verbreed en opgeschaald naar de aanpak van Friese centra. De nadruk ligt nu vooral op retail.
Terechte erkenning van compacte en vitale binnensteden
Duidelijk is dat op provinciaal niveau bij de meeste provincies sprake is van een doorontwikkeling van de Retailaganda tot de eerste vorming van een binnenstedelijk verbouwingsprogramma. De nadrukkelijke koppeling met coronaherstel investeringen toont de terechte erkenning van het belang van compacte en vitale binnensteden voor de leefbaarheid van gemeenten en regio’s. Nu het Rijk ook substantieel wil investeren in centra, zullen gemeenten ook spoedig volgen met nieuwe binnenstadsprogramma’s. Op deze manier kan de noodzakelijke verbouwing pas echt op gang komen. De verbouwing van compacte en vitale centra vraagt om miljoeneninvesteringen. Rijk en provincie zetten een eerste stapje. Het is nu zaak dat gemeenten met eigenaren, investeerders en ondernemers aan de slag gaan met structurele maatregelen en de echte verbouwing te gaan financieren. Hoopvol zijn recentelijke investeringsbesluiten vanuit gemeentelijke begrotingen voor de binnenstad zoals in Assen, Enschede, Nijmegen, Rotterdam, Meppel, Tilburg en Utrecht en Zutphen. Pas dan kunnen we echt samen werken aan sterker uit deze crisis komen.